Klimaatsverandering het ՚n rampspoedige uitwerking op landbou, die ekonomie en die lewensgehalte van miljoene mense in Afrika. Die mees kenmerkende nagevolg hiervan is uitermatige weerstoestande wat tussen swaar reënval en ernstige droogte swaai.

Regoor die kontinent teister hierdie effekte inwoners en hongersnoood loer vir ons op die horison. Buiten die tekort aan water vir gewasse en vee, asook huishoudelike gebruik, is daar ook minder water om krag op te wek by Afrika se hidrokragstasies, dus ontstaan daar ՚n kringeffek wat uitkring dwarsdeur Afrika tot in die huis van elke inwoner.

Klimaatsverandering, die hoofsondebok agter permanente temperatuurveranderings, word aangewakker deur menslike bedrywighede wat gasse in die atmosfeer vrystel wat hitte vaskeer en verhoed dat die aarde natuurlik afkoel. Hierdie aardverwarming is die bekendste effek van klimaatsverandering, maar daar is egter ook warmer oseane, stygende seevlakke, smeltende yskappe, ernstige droogtes en erge storms.

Droogte hier, vloede daar, klimaatsverandering oral

Droogtes

Die werklikheid van klimaatsverandering is dat dit uiterste weerpatrone veroorsaak. Op een deel van die kontinent spoel mense weg tydens swaar vloede, en op ander deel is daar droogte en waterskaarste wat oeste laat misluk. Die grootste riviere in Afrika is besig om op te droog en die impak hiervan sal mettertyd regoor die wêreld gevoel word wanneer spesifieke gewasse minder verbou word of sekere voedselsoorte van die rakke af verdwyn.

Gedurende 2021 het die Niger-, Volta-, Nyl-, en Kongorivier ondergemiddelde watervloei gehad. In 2022 is die Nyl se vloei as 2 803 m3/s gemeet waar dit gewoonlik 3 000 m3/s was. Die verdroging van die Nyl het verreikende kettingreaksies. Al langs die elf lande waarlangs die rivier kronkel, is daar ՚n dringende behoefte aan skoon water vir besproeiing en kragopwekking.

Die Nyl, wat deur die Blou- en Witnyl gevoed word, het ook tans baie politieke toutrekery oor waterregte en etiese waterbestuur. Dit is veroorsaak deur die dam wat Ethiopië gebou het vir elektisiteitopwekking en die massas water uit die Blounyl wat die reusagtige opgaardam terughou. In die ander been van die rivier, die Witnyl, vloei daar ook minder water. Die Witnyl word gevoed deur Victoriameer waar daar reeds drastiese verliese van water is te wyte aan verdamping wat deur aardverwarming en veranderings in die hoek van die aarde se as veroorsaak word. Omdat Egipte so ongelooflik afhanklik is van die Nyl, loop gemoedere hoog oor die afname van die water.

Om dit te vererger, sukkel die Nyldelta reeds met besoedeling en nou moet boere veg teen die groeiende soutafsettings van die stygende seevlak en die daling van vars water. Boere word regstreeks in mededinging met stedelike gebiede geplaas. Laer watervloei beteken ook dat minder slik neergesit word, wat die vrugbaarheid van landbougrond verminder. Slik is ՚n belangrike natuurlike hulpmiddel in hierdie boere se boerderye omdat dié vrugbare grondsoort as bemesting dien. Al hierdie faktore lei tot kleiner oeste en verhoog wêreldwye hongersnood. In El-Hamoud, Egipte, is dit ՚n uitdaging om om sukkelende plase aan die gang te hou omdat toegang tot water, bemesting en katoensaad van goeie gehalte ewe moeilik is.

Daarom was boere genoodsaak om waterintensiewe landbougewasse soos katoen en rys te beperk en goedkoper stapelvoedsel in te voer. Ander lande soos Niger het oor die afgelope jaar ՚n korter reënseisoen gesien. Selfs in die Suide van Afrika, in die Wes- en Oos-Kaap, sien ons dat daar aanhoudende droogte is. Waterbeperkings is aan die orde van die dag ten spyte van swaar vloede wat paaie en huise wegspoel.

Vloede

Waar Oos-Afrika gekenmerk word deur droogtes, beleef Wes-Afrika heeltyd oorstromings. In die Tsjad-meergebied het die reën met mening neergestort en landerye weggespoel wat gelei het tot 30% minder voedselproduksie. Tsjad het in Oktober 2022 ՚n ramptoestand verklaar omdat die erge vloede duisende mense haweloos gelaat het. Daar is ook 234 graanskure vernietig. Dit maak dat die inwoners in ՚n benarde posisie is en vrees vir hongersnood.

Nigerië het ook onder die vloede gely en meer as 332-duisend hektaar is vernietig. Van hierdie grond was ongeveer 108-duisend hektaar landbougrond. Om die swaar vloede te beheer – en droogtetye te help verlig – beoog sommige regerings om bykomende damme te bou om die strome water wat uit Kameroen se Lagdo-dam stroom te bestuur. Waar die dam oorspronklik opgerig was om as besproeiingsdam te dien en om hidro-elektrisiteit op te wek, rig die vrylating van oortollige water tans baie skade aan. Op eie bodem het vloede in KwazuluNatal gedurende April en Mei 2022 duisende mense sonder blyplek gelaat. Onlangs het ՚n groot gedeelte van Gauteng skade ervaar waar baie brûe ineengestort het en talle mense in die vloedwater van riviere verdrink het.

Krag vir niks

Verskeie lande in Afrika gebruik hidroelektriese kragstasies om krag op te wek. Lande soos Lesotho, Zambië, Nigerië en Ethopië is welbekend vir hulle waterskemas en reuse opgaardamme wat hidrokrag moontlik maak. Die aanhoudende droogtes – of eerder onreëlmatige en onbetroubare reën – hervul nie die waterstelsels vinnig genoeg om genoeg water beskikbaar te hê vir huishoudelike gebruik, besproeiing en kragopwekking nie.

In Ethiopië hou die Grand Ethiopian Renaissance-dam (GERD), die einste dam wat baie twis in Egipte veroorsaak, 74-biljoen m3 water terug. Hierdie is Afrika se grootste hidro-elektrise opwekkingskema en voorsien elektrisiteit aan die land se inwoners en 50% van Sudan en 80% van Uganda se krag. Maar dit is nie genoeg nie. Buiten dat Afrika reeds sukkel om genoeg krag vir al sy bewoners op te wek, noop die droogte regerings om kragtoevoer te bestuur. Aan hierdie toestand is Suid-Afrikaners nou al gewoond: Beurtkrag. Zambië is in dieselfde bootjie. Buiten dat daar al vir jare kommer is oor Karibadam wat opdroog, is daar nou ‘ladingsbestuur’ ingestel.

Die Zambezirivier voed die dam, maar dit het gedurende 2022 minder water voorsien. Dit beteken kragopwekking by die Kariba Noord- en Suidoewer is nie moontlik nie. Om hidro-elektrisiteit op te wek moet water in damme op bepaalde vlakke staan, eerstens om te verseker dit kan onttrek word, en tweedens dat dit nie die reserwe heeltemal opgebruik nie. Die stasies voorsien krag onderskeidelik aan Zambië en Zimbabwe.

Waterbestuur bly die wagwoord

Met waterskaarste en onvoorspelbare weerpatrone is daar een behoefte ontbloot: Afrika moet beter waterbestuur toepas. Dit geld vir die in- en uitvloei van damme, asook die besef vir elke gebruiker dat verder af in die stroom, iemand anders ook die water nodig het. Spaarsamigheid alleen gaan egter nie die saak red nie. Daar sal alternatiewe oplossings vir landbou se waterbehoeftes gevind moet word. ՚n Land soos Nigerië skerp droë-seisoen verbouing op om te verseker daar is heel jaar gewasse wat gekweek word.

Egipte se alternatiewe landbou is daarop gemik om die druk van tradisionele verbouing te verlaag. Een van hierdie besluite was om meer sitrus te plant in die sanderige grond. Kenya se veewagters moes ook planne maak om te verhoed dat hulle diere van die dors omkom. Putte is gegrawe om ondergrondse water te bereik – net soos die Blossoms-projek in die Karoo verligting aan boere bied. Om meer water uit die grond te onttrek vir landbou is ՚n goeie alternatief vir water uit die bogrondse waterstelsels. Tesame met goeie infrastruktuur vir besproeiing kan die uitwerking van droogtes in ՚n betekenisvolle mate bestuur word.

Tans is slegs 3% van sub-Sahara Afrika onder besproeiing. Van hierdie grond word 5% met ondergrondse water besproei. Hierdie ondergrondse waterbronne sal sorgvuldig bestuur moet word, anders sal dit ook vinnig uitgeput raak. Dit is wel ook noodsaaklik om in gedagte te hou dat geen projek oornag gebeur nie. Fase twee van Lesotho se Hooglandwaterprojek het, byvoorbeeld, eers die afgelope Desember begin.

Die hele projek is in verskeie dele verdeel en het in die tagtigerjare begin. Fase twee van die projek beloof om die Lesotho-oordragskema tot sy volle potensiaal te voer. Die Polihali-dam en oordragtonnel wat die fokus van Fase twee is, is tans onder konstruksie en sal water uit die Senqu- en Khubelurivier opgaar. Hierdie dam se water sal dan in die Katse dam vloei. Die Polihali-dam sal ook ՚n mini-kragstasie hê.

Bronne:

Russell , J. 2022. Kenya herders look for water undergroundVOA – Voice of America English News. Beskikbaar by: https:// learningenglish.voanews.com/a/ kenya-herders-look-for-water-underground/6833883.html  

African flood and drought monitor (app). n.d. Beskikbaar by: http://hydrology.soton.ac.uk/apps/afdm/

Climate change blacks out Zambia. 2022. Beskikbaar by: https:// farmersreviewafrica.com/climatechange-blacks-out-zambia/  [2022, December 14].

Ewepu, G. & Ojiego, N. 2022. Flooded Farms: Food scarcity looms in Nigeria, farmers, Millers contradict Agric minister. Beskikbaar by: https://www.vanguardngr. com/2022/11/flooded-farms-foodscarcity-looms-in-nigeria-farmersmillers-contradict-agric-minister/

Hydropower in Africa. 2001 Beskikbaar by: https://www.hydropower. org/region-profiles/africa

Ikani, J. 2022. Africa’s longest river is drying up from its source to Delta, here’s why – heritage times. Available: https://www.theheritagetimes.com/africas-longest-river-isdrying-up-from-its-source-to-deltaheres-why/

McDonnell, T. 2022. The Nile Delta isn’t ready for climate change. Beskikbaar by: https://qz.com/thenile-delta-isn-t-ready-for-climatechange-1849657612