Deur Tisha Steyn

Skade wat oorstromings in Junie aan landbou-infrastruktuur in die Wes-Kaap aangerig het, beloop R1,053-miljard.

Oorstromings van Bybelse omvang

Die oorstromings was die gevolg van ‘n reeks kouefronte wat tot swaar reën tussen 14 en 19 Junie gelei het.

Die swaar reën het daartoe gelei dat die vlak van die Olifantsrivier dramaties gestyg en die oewers oorstroom het. Op 21 Junie het die Wes-Kaapse departement  van landbou gewaarsku dat vloedskade kan voorkom. Die oes van sitrus, aartappels en mielies is in die wiele gery, enersyds omdat die landerye te nat was en andersyds omdat talle toegangspaaie afgesny is – al sou geoes kon word, sou die oes nêrens heen vervoer kon word nie omdat die paaie onbegaanbaar was. Graanboere kon ook nie in die nat toestande hul landerye bespuit nie.

In die Citrusdalgebied is die paaie wat aansluit by die N7-hoofroete vanaf Kaapstad na Namibië gesluit. Talle sekondêre paaie soos die by Urionskraal naby Vanrhynsdorp en in die Wuppertal- en groter Cederberggebied is beskadig. Elektrisiteit- en watertoevoer na van die gebiede is ook tydelik onderbreek.

Skade

Die Wes-Kaapse departement van Landbou het Vrydag 14 Julie bekend gemaak dat die skade wat deur oorstromings na die swaar reëns in die Weskus, die Kaapse Wynland en die Overberg veroorsaak is, na ‘n vinnige opname tussen 26 en 30 Junie gedoen is.

Die uitgebreide skade aan primêre landbougrond in die drie streke sluit skade aan besproeiingstelsels, heinings, plaaspaaie, rivieroewers en modder in oorstroomde wingerde en boorde.

Die skade beloop na raming R7,7 miljoen se skade aan besproeiingstelsels, R1,4 miljoen aan heinings, R278 miljoen vir die verlies aan oeste, R18,7 miljoen vir die verlies aan werksgeleenthede vir veral seisoenswerkers, en R748 miljoen vir die rehabilitasie van riviere en rivieroewers wat weggekalwe is en modder wat deur die oorstromings rivieraf gevoer is en in boorde en wingerde beland het. Nog R120 000 is spandeer om drinkwater vir 400 inwoners te verseker.

Volgens die departement sluit die raming nie die potensiële verliese aan produkte in die landbouwaardeketting of die invloed op toekomstige uitvoere in nie.

Ramptoestand ter wille van fondse

Aan die hand van die konserwatiewe raming sal die Wes-Kaapse landboudepartement saam met die Departement van landbou, Grondhervorming en Landelike ontwikkeling by die Nasionale Departement van Rampbestuur aansoek doen dat ‘n ramptoestand in die gebiede verklaar word met die doel om befondsing en ondersteuning te bekom om die skade te help herstel.

Die Wes-Kaapse departement van landbou se voorligting- en adviesdienste sal intussen boere wat deur die oorstromings geraak is van tegniese inligting voorsien.

Die departement sal ook sy huidige rivier- en oewerbeskermingsprogram na rivierstelsels wat deur die onlangse oorstromings geraak is, uitbrei. Die doel hiermee is om die vernietigende uitwerking van toekomstige oorstromings te beperk. Die nasionale rampbestuursentrum sal ook deur die provinsiale rampbestuursentrum genader word om die koste hiervan te help dra.

Te min, te laat

Vir boere langs die Olifantsrivier in die omgewing van Citrusdal is dit ‘n bietjie te laat.

Justin Chadwick, hoof uitvoerende beampte van die Sitruskwekersvereniging (CGA), noem in sy nuusbrief van 23 Junie dat dit volgens Gerrit van der Merwe, sitrusboer en CGA-direkteur op Citrusdal, moeilik is om die randwaarde van die verliese weens die oorstromings in die omgewing van die dorp te bepaal.  Die dorp lê langs die Olifantsrivier en was dae lank van die buitewêreld afgesny omdat toegangspaaie onbegaanbaar was.

Volgens Gerrit is 10% tot 15% van die hele gebied se oes verlore en veral vroeë nawels en Clementines is geraak ten spyte daarvan dat 80% van die oes reeds gepluk was.

Die herboukoste van paaie en ander plaasinfrastruktuur, soos pomphuise op die oewer van die Olifantsrivier vernietig, terwyl ganse boorde meegesleur is toe rivieroewers ingekalwe het.

Oes en vervoer van sitrus is twee weke na mekaar eers deur reën en daarna deur die oorstromings belemmer, want paaie was gesluit en sitrus kon nie na die hawe vervoer word nie. Weens die gure weer is die verskepingsproses by die Kaapse hawe ook tydelik gestaak.

Waarskuwing verontagsaam

Die skade aan boorde en wingerde in Citrusdal kon voorkom gewees het indien ag geslaan is op ‘n deskundige mening wat reeds in Februarie vanjaar gewaarsku het dat oorstromings verwoestende gevolge kan hê.

Julian Jansen het Sondag in Rapport berig dat Pieter Hough, ‘n raadgewende ingenieur op Citrusdal wat ‘n risikobepaling op versoek van inwoners en boere gedoen het, die Weskus-distriksmunisipaliteit skriftelik gewaarsku van die ramp. Hy het in sy verslag gesê die dorp en die boerderye in die vallei kan verspoel indien die sand en digte plantegroei nie tot ten minste vyf meter onderkant die R303-brug verwyder word nie.

Hy het gewaarsku dat ‘n een in 50-jaar vloed na die een in 50-jaar droogte vanaf  tussen 2019 en 2022 in die Weskusdistrik groot  skade kan aanrig.

Sy woorde was skaars koud, toe gebeur presies dit.

Boer sy boord kwyt

Abrie van Zyl van die plaas Middelpos langs die rivier waar die R303 weggespoel het, het in ‘n televisieonderhoud op Carte Blanche gesê sy sitrusboord van 28 ha het weggespoel toe die oewer oorstroom het.  Volgens hom het talle ander boere bo- en onderkant die dorp ook groot skade gely.

Abrie sê hy kan nie die boord hervestig en die 28 ha van sy plaas herwin alvorens die welige palmiet, bosse en bome in die rivierloop skoongemaak is nie.

Maar sy hande is afgekap, want volgens die Departement  van Omgewingsake en Ontwikkelingsbeplanning mag hy nie met swaar masjinerie in die rivier werk nie.

Gerrit, self ‘n sitrusboer en ondervoorsitter van die CGA, sê die plantegroei in en op die oewers van die rivier het welig gegroei na die droogte van 2017. Volgens hom mag boere slegs ‘n beperkte gebied van sowat 5 m³ (sowat  twee bakkievragte) sand verskuif.

‘n Verteenwoordiger van die departement van omgewingsake en ontwikkelingsbeplanning sê boere mag sedert 2017 altesaam 10 m³ sand in die rivierbedding verskuif. Hy sê ook dis nie die departement se verantwoordelikheid nie, maar die boere s’n om te sorg dat daar nie ‘n vloedrisiko ontstaan nie.

Verwysingsbronne:

Jansen, J. 16 Julie 2023 Ons boorde verwoes ‘en julle red paddas!’ Rapport https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/ons-boorde-verwoes-en-julle-red-paddas-20230716v

Citrus Growers Association of Southern Africa https://www.cga.co.za/page.aspx?ID=4571