Suid-Afrika se landbousektor staar een van sy grootste handelskokke in jare in die gesig, aangesien nuwe tariewe in die Verenigde State hernude druk op uitvoerders in die Wes-Kaap plaas. Maar in plaas van wanhoop, sien nywerheidsleiers die uitdaging as ‘n geleentheid om ‘n nuwe blaadjie om te slaan.

Tydens ‘n NAMPO Kaap-paneelbespreking, aangebied deur Nedbank, het leiers van landbou-organisasies, navorsingskenners, en globale handelspesialiste die 30% Amerikaanse tarief op Suid-Afrikaanse produkte as ‘n wekroep beskryf wat die sektor gedwing het om langdurige kwesbaarhede te konfronteer en pogings te versnel om na nuwe markte te diversifiseer.

‘n Sektor gebou op uitvoere

Die tarief word wyd beskryf as ‘n ernstige bedreiging, en min streke illustreer die risiko’s van uitvoerafhanklikheid so duidelik soos die Wes-Kaap, waar uitvoere ongeveer die helfte van alle plaasinkomste uitmaak.

Met sy Mediterreense klimaat is die Wes-Kaap 1 van slegs 5 streke in die wêreld wat uniek geskik is vir die verbouing van bladwisselende vrugte soos appels, pere en druiwe, sê Louw Pienaar, senior navorsingsontleder by die Buro vir Voedsel- en Landboubeleid (BVL). ‘Appels is die streek se enkele grootste bedryf, gevolg deur wyn, en baie produsente is veral van die Amerikaanse mark afhanklik.’

Hierdie model het welvaart gebring, maar dit het boere ook blootgestel aan verliese. Wanneer internasionale markte wankel, voel klein dorpe regoor die provinsie die pyn, want baie van hulle maak op landbou staat vir oorlewing. ‘As boerderye ophou geld maak, stort die plaaslike ekonomie in duie,’ waarsku AgriSA se uitvoerende hoof, Johann Kotzé. ‘Dis nie net die produsente wat geraak word nie – dis ook die winkels, verskaffers, en die hele waardeketting.’

Hoekom die VSA steeds saak maak

‘Die VSA is steeds die grootste verbruikersmark in die wêreld. Hulle eet wat ons eet, en hulle verstaan ons produkte,’ sê Kotzé. ‘Kyk byvoorbeeld na avokado’s: mense in die VSA eet reeds avokado’s. As jy dit na Sjina wil uitvoer, moet jy daardie verbruikers leer wat avokado’s is en hoe om dit te eet. Wat meer is, ons land is teen-seisoenaal, wat die VSA ‘n natuurlike bestemming vir Suid-Afrikaanse produkte maak.’

So, wanneer avokado’s in Suid-Afrika beskikbaar is, is dit in lyn met wat die VSA dan benodig, en dit is winsgewend. Selfs met tariewe van 30% sal die sektor maniere vind om mededingend te bly. ‘Hierdie mark is té waardevol om van af weg te stap.’

Pienaar het bygevoeg studies toon dat Suid-Afrikaanse produkte selfs met die hoër tarief steeds mededingend in die Amerikaanse mark sal bly, danksy die uitstekende gehalte.

Rico Basson, uitvoerende hoof van South Africa Wine, stem saam. ‘Die VSA is ‘n baie belangrike mark vir bokswyne en selfs nou bly die VSA vir ons ‘n groeiende mark. Trouens, baie van ons invoerders in die VSA toon hul lojaliteit deur maniere te vind om die druk van kleiner marges te deel – dit weerspieël nie net die buitengewone gehalte van ons wyne nie, maar ook die hegtheid van ons langtermynhandelsverhoudings.’

Tog beteken die VSA-tarief op bokswyne – hoewel nou slegs 5% hoër as voorheen – ‘n 30% nadeel in vergelyking met mededingers soos Chili en Australië. Vir maatskappye wat tot 60% van hul volumes na die VSA stuur, kan die impak ernstig wees.

Sommige uitvoerders het vóór die tariefverhoging rekordvolumes gestuur om die korttermynimpak te versag. En al die uitvoerders het saamgestem: Suid-Afrika kan nie slegs op prys in die massawynsegment meeding nie. Mededingendheid op hierdie vlak sal slimmer posisionering, handelsmerkontwikkeling en strategiese handelsdiplomasie vereis.

Belyning tussen regering en bedryf

‘n Positiewe uitkoms van die krisis is verbeterde samewerking tussen die bedryf en die regering,’ sê Kotzé. Onderhandelingspanne van die Departement van Handel, Nywerheid en Mededinging (DTIC) is daagliks in kontak met uitvoerders, besig om taktiese ruiltransaksies te ondersoek en prioriteitsmarkte te identifiseer. Hierdie samewerking merk ‘n belangrike keerpunt in die verhouding tussen die bedryf en die regering. ‘Ons sien fokus, dringendheid en daaglikse probleemoplossing,’ sê Kotzé.

Die Afrika-frontier

Nedbank se globale handelspesialis, Shane Naidoo, sê Suid-Afrika moet nie toelaat dat beleidsveranderinge in die VSA sy denke oorheers nie. ‘Die VSA moet deel bly van die handelsmengsel, maar diversifikasie is noodsaaklik, en onlangse ontwikkelings het aandag gevestig op ou kwessies.’

Volgens hom is die stroomlyn van logistiek, sertifisering en verwante prosesse – veral in Afrikamarkte – nou net so dringend soos die onderhandeling oor tariefvermindering. Afrika is besig om een van die sektor se belowendste langtermyngeleenthede te word. Gespesialiseerde handelsadvies kan uitvoerders ondersteun deur insigte te ontsluit oor nuwe en bestaande globale markte. Hierdie dienste sluit toegang in tot uitvoer- of invoertoekennings wat besigheidsfinansieringsmodelle aanvul, groei en diversifikasie moontlik maak, en risiko’s verminder deur belyning met sleutelbelanghebbendes in die handel-ekosisteem.

‘Stygende verstedeliking en ‘n groeiende middelklas regoor Afrika dryf die vraag na gehaltevoedsel en -drank. Streekshandelintegrasie onder die Afrika Kontinentale Vryhandelsgebied (AfCFTA) kan hierdie tendens verder versnel. Al bly infrastruktuur en regulatoriese knelpunte uitdagings, is streeksuitbreiding vir baie produsente beide ‘n groeistrategie en ‘n manier om afhanklikheid van verre markte wat kwesbaar is vir geopolitieke skokke, te verminder,’ sê hy.

Asië-Stille Oseaan: ‘n Gemengde prentjie

Die paneellede het saamgestem dat Asië enorme potensiaal bied, maar dat vooruitgang ongelyk sal wees. Japan, wat tans ‘n 15%-tarief op Suid-Afrikaanse wyne hef, is ‘n topprioriteit vir onderhandelaars, en die verlaging van hierdie heffing kan uitvoere ‘n onmiddellike hupstoot gee.

Indië, een van Suid-Afrika se BRICS-vennote, bied ‘n selfs groter langtermynvooruitsig, maar tariewe bly uitermate hoog. Tariewe op Suid-Afrikaanse appels is byvoorbeeld hoër as die 30% wat onlangs deur die VSA gehef is, en regulatoriese hindernisse is kompleks. Tog word Indië se snelgroeiende verbruikersbasis al hoe meer blootgestel aan internasionale produkte, wat ‘n ideale groeigeleentheid skep.

‘n Nuwe denkwyse oor handel

Die konsensus onder die paneellede was duidelik: die VSA-tariefskok moet nie as ‘n hindernis gesien word nie, maar as ‘n katalisator vir verandering. Dit het die bedryf gedwing om strategies te dink. Die toekoms lê nie daarin om tradisionele markte te laat vaar nie, maar om ‘n balans te vind tussen die behoud van toegang tot gevestigde bestemmings soos die VSA, en die geleidelike uitbou van nuwe markte.

Kotzé het dit perfek opgesom: ‘As ons net op die 30%-tarief fokus, verbeur ons die 100%-geleentheid. Hierdie krisis herinner ons daaraan dat ons nie markte as vanselfsprekend kan aanvaar nie. Ons móét in die VSA bly, ons móét groei in Afrika en Asië, en ons móét aanhou druk uitoefen vir beter handelsvoorwaardes.’