Die 2026 Graan SA Kongres, wat op 11 en 12 Maart 2026 onder die tema “Benut die Gaping: Volhoubaarheid die Kern; Winsgewendheid die Belangrikstet”, aangebied is, het 615 afgevaardigdes byeengebring, insluitend 325 graanprodusente en ’n verdere 290 sleutel-landbourolspelers, kundiges uit die bedryf en beleidmakers, om een van die dringendste werklikhede in die Suid-Afrikaanse landbou te takel: die groeiende gaping tussen die koste van produksie en die opbrengste wat produsente ontvang.

Oor twee dae het die Kongres die graanprodusent stewig in die middelpunt van die nasionale gesprek geplaas, met ’n duidelike boodskap wat na vore gekom het: Suid-Afrikaanse graanboere is veerkragtig en innoverend, maar die huidige bedryfsomgewing plaas onvolhoubare druk op winsgewendheid en langtermynvolhoubaarheid.

Voedselsekerheid kan nie van plaaswinsgewendheid geskei word nie

Tydens hoofredes, produsentebesprekings, beleidsbetrokkenheid en kommoditeitswegbreeksessies het een werklikheid uitgestaan: graanprodusente word van alle kante af onder druk geplaas. Insetkoste bly hoog, graanpryse is onder druk, beleidsonsekerheid bly beplanning en belegging beïnvloed, en wêreldwye wisselvalligheid vind toenemend sy weg tot by die plaashek.

Produsente het dit duidelik gestel dat voedselsekerheid nie van plaaswinsgewendheid geskei kan word nie. Indien produsente nie kommersieel lewensvatbaar kan bly nie, word die land se breër voedselsisteem broser.

Marges is onder ernstige druk

Kongres het gehoor dat kunsmis steeds ’n groot deel van produksiekoste uitmaak, dikwels tussen 35% en 50%, terwyl brandstof nog 12% tot 18% uitmaak. Produsente is gewaarsku dat verdere druk waarskynlik is, met stygende risikopremies op verskeping, hernieude geopolitieke onstabiliteit en ’n verwagte dieselverhoging wat selfs groter druk op reeds dun marges plaas.

Dit kom op ’n tyd wanneer baie produsente besig is om te oes of voor te berei om te plant in markte wat merkbaar swakker is as toe insetbesluite geneem is. Prakties beteken dit dat baie boere nou die koste van ’n duur gewas in ’n goedkoper mark moet dra.

Produsente vra vir voorspelbaarheid, nie beskerming nie

Vir produsente is die kwessie egter nie net risiko nie. Dit is onvoorspelbaarheid. Graanboere is gewoond daaraan om weer- en marksiklusse te bestuur, maar Kongres het beklemtoon dat beleidsonsekerheid, vertraagde administratiewe besluite en gebrekkige infrastruktuur nou normale besigheidsrisiko vererger.

Produsente het weer beklemtoon dat hulle nie vir beskerming teen markte vra nie, maar vir ’n bemagtigende omgewing waarin markte voorspelbaar funksioneer, infrastruktuur werk, en regeringsbesluite duidelik en betyds geïmplementeer word.

Koring bly ’n groot bron van kommer

’n Belangrike punt van kommer was die aanhoudende druk in die koringwaardeketting. Kongres het gehoor dat Suid-Afrika struktureel afhanklik bly van ingevoerde koring vir ongeveer 40% tot 50% van binnelandse behoeftes, terwyl plaaslike koringprodusente voortgaan om te worstel onder toestande wat baie as nie meer ekonomies volhoubaar beskou nie.

Graan SA het Kongres gebruik om sy oproep vir ’n meer voorspelbare, responsiewe en deursigtige tariefomgewing te versterk, en gewaarsku dat vertragings in tariefimplementering vermybare wisselvalligheid skep en produsente se finansiële posisie wesenlik verswak. Graan SA het ook weer die belangrikheid beklemtoon om breër markstruktuurkwessies in koring deur die toepaslike institusionele meganismes aan te spreek.

Infrastruktuurondoeltreffendheid vreet aan marges

Infrastruktuur was nog ’n oorheersende tema. Graanprodusente het beklemtoon dat swak paaie, duur logistiek en die voortdurende afname in spoorwegdoeltreffendheid nie meer sekondêre irritasies is nie, maar direkte bedreigings vir winsgewendheid. Elke vertraging, breuk en addisionele kilometer wat op beskadigde paaie afgelê word, voeg koste tot die waardeketting toe en verminder die produsent se marge.

Graan SA het hernieude fokus op landboulogistieke korridors verwelkom, maar Kongres het dit duidelik gestel dat implementering nou belangriker is as voorneme. Produsente benodig sigbare lewering op landelike paaie, vragdoeltreffendheid en haweprestasie.

Mededingendheid hang af van toegang tot innovasie

Kongres het ook ’n sterk boodskap oor tegnologie en mededingendheid gestuur. Graan SA se voorspraakrigting bly duidelik: Suid-Afrikaanse produsente moet toegang hê tot die beste beskikbare wetenskap, genetika, gewasbeskermingsmiddele, digitale stelsels en meganisasie indien hulle mededingend teenoor groot wêreldprodusente wil bly.

Graan SA het die platform gebruik om die behoefte aan vinniger regulatoriese prosesse, sterker harmonisering en verbeterde toegang tot innovasie, insluitend nuwe teeltegnologieë, te beklemtoon. Die organisasie se beleidsstandpunt is dat vertraagde toegang tot tegnologie op sigself ’n mededingendheidsrisiko is.

Produsentereaksie moet ook prakties en gedissiplineerd bly

Belangrik is dat Kongres nie net oor eksterne beperkings gegaan het nie. Dit het ook oor die praktiese reaksie van produsente gegaan. Sprekers en paneellede het herhaaldelik teruggekeer na die behoefte aan gedissiplineerde besluitneming op plaasvlak: fokus op grondbeginsels, bestuur vir wins eerder as opbrengs alleen, optimaliseer eerder as om te veel toe te dien, ken die spesifieke behoeftes van elke land, en gebruik data om beter agronomiese en finansiële besluite te neem.

Produsentebesprekings het beklemtoon dat sukses in ’n lae-marge omgewing toenemend van presisie, doeltreffendheid en aanpasbaarheid sal afhang. Die sentrale boodskap was dat produsente nie wêreldpryse kan beheer nie, maar wel hul bestuur kan verskerp, insetdoeltreffendheid kan verbeter en meer ingeligte produksiebesluite kan neem.

Graan SA se voorspraak- en beleidsrigting

Graan SA se eie strategiese rigting, soos tydens Kongres gedeel, weerspieël hierdie werklikheid. Die organisasie se fokus bly op die optimalisering van plaasproduksie, die bevordering van produktiwiteit, die versnelling van tegnologie-aanvaarding, die skep van nuwe markte en geleenthede, die versterking van inklusiwiteit in die voedselsisteem, en boerdery vir die toekoms.

Kongres het ook Graan SA se rol as sowel ’n voorspraakorganisasie as ’n praktiese vennoot vir produsente herbevestig, wat oor regulering, marktoegang, kommoditeitstelsels, data, navorsing, kommunikasie en waardekettingbetrokkenheid werk om ’n meer winsgewende en volhoubare bedryfsomgewing vir graanboerdery in Suid-Afrika te skep.

Die produsentestem bly die hartklop van Kongres

Die produsentestem het die hartklop van Kongres gebly. Afgevaardigdes het openhartig gepraat oor finansiële druk, krimpende marges en die druk om produksierisiko in ’n toenemend onsekere omgewing te dra. Tog het Kongres ook ’n sektor weerspieël wat diep verbind bly daartoe om mededingend te bly, voedselproduksie te handhaaf en in die toekoms te belê waar die beleids- en marktoestande dit moontlik maak.

Die boodskap uit Bothaville was nie een van terugtog nie. Dit was ’n oproep vir dringendheid, billikheid en aksie.

’n Duidelike oproep tot aksie

Graan SA se oproep tot aksie ná Kongres is duidelik: Regering moet vinniger beweeg om ’n meer voorspelbare beleidsomgewing te skep, vermybare regulatoriese struikelblokke te verwyder en tarief- en administratiewe besluite sonder vertraging te implementeer. Infrastruktuurhervorming moet die plaashek bereik deur beter paaie, verbeterde vragstelsels en meer doeltreffende logistiek. Suid-Afrika moet toegang tot innovasie en nuwe tegnologie versnel sodat graanprodusente wêreldwyd mededingend kan bly.

Terselfdertyd moet breër waardekettingrolspelers eerlik omgaan met die volhoubaarheidskrisis waarmee primêre produsente gekonfronteer word, veral waar strukturele wanbalanse winsgewendheid steeds ondermyn.

Suid-Afrika se graanprodusente bly daartoe verbind om die land te voed, landelike ekonomieë aan te dryf en tot nasionale groei by te dra. Maar Kongres het een punt onmiskenbaar duidelik gemaak: daar kan geen langtermyn voedselsekerheid wees sonder winsgewende produsente nie.

Bron: Graan SA