Graan SA sê meer as R600 miljoen se waarde kan op die spel wees in die JSE se besluit oor hoe sojaboonliggingsdifferensiale bereken word, wat ernstige vrae laat ontstaan oor wie uiteindelik die koste van ’n ondoeltreffende stelsel dra.

Die Johannesburgse Effektebeurs (JSE) het besluit om Graan SA se interdikaansoek teen te staan, waarin Graan SA die besluit betwis om die sojaboon-Meervoudige Verwysingspuntmodel (MRP) te staak en terug te keer na ’n Enkelverwysingspuntmetodologie (SRP).

Wat is op die spel vir boere en verbruikers?

Graan SA se ontleding toon dat die gemiddelde vervoeraftrekking onder die MRP-metodologie ongeveer R113 per ton is, teenoor sowat R333 per ton onder die enkelverwysingspuntstelsel.

Dit is ’n verskil van ongeveer R220 per ton.

Oor die betrokke sojaboonvolumes en silopunte heen, raam Graan SA die totale verskil op ongeveer R696 miljoen.

Dit is geld wat êrens in die waardeketting verdwyn.

Vir produsente verhoog ’n hoër differensiaal in die JSE-termynkontrak die moontlikheid van hoër aftrekkings van die prys wat hulle vir hul sojabone in die kontantmark ontvang. Terselfdertyd kan onnodige ondoeltreffendhede en bykomende koste in die beweging van graan die breër voedselwaardeketting beïnvloed – van verwerkers en vervaardigers tot by verbruikers.

“Boere word gevra om ’n stelsel te aanvaar wat, volgens ons berekeninge, beduidende koste tot die waardeketting toevoeg,” sê dr. Tobias Doyer, Hoof Uitvoerende Beampte van Graan SA.

“Die vraag wat Suid-Afrikaners behoort te vra, is eenvoudig: as daar ’n meer doeltreffende manier is om graan te beweeg van waar dit geproduseer word na waar dit verwerk word, waarom moet die stelsel honderde miljoene rand se bykomende koste toelaat?”

Die verskil tussen die twee benaderings is eenvoudig.

Die Meervoudige Verwysingspuntmodel neem in ag waar sojabone werklik beskikbaar is, waar verwerkingsvraag bestaan en wat die mees doeltreffende roete tussen die twee is.

’n Enkelverwysingspunt bereken die differensiaal in verhouding tot een sentrale punt, selfs wanneer die sojabone in werklikheid in ’n heeltemal ander rigting kan beweeg om ’n verwerker of koper te bereik.

Eenvoudig gestel: die een stelsel probeer die kortste en mees doeltreffende roete na die mark bepaal; die ander kan vervoerkoste inprys wat nie weerspieël hoe die graan werklik beweeg nie.

“Die beginsel agter die MRP-model is eintlik baie eenvoudig: koppel beskikbare graan aan verwerkingsvraag deur die mees ekonomies doeltreffende roete te gebruik,” sê Dirk Strydom van Graan SA. “As sojabone in een gebied geproduseer word en die natuurlike koper aansienlik nader as die enkele verwysingspunt is, maak dit min ekonomiese sin om die prys te bereken asof daardie graan eers in die rigting van die verwysingspunt moet beweeg en markmag die moontlikheid te gee om pryse te misbruik gegewe die gepubliseerde standaard en geen deursigtigheid rakende premies in die fisiese mark nie. Dit skep ’n teoretiese vervoerkoste wat nie noodwendig in die fisiese mark bestaan nie.”

“Wanneer jy daardie verskil oor die mark toepas, raak dit beduidend. Graan SA se berekeninge dui op ’n verskil van ongeveer R696 miljoen tussen die twee metodologieë. Daarom kan dit nie bloot afgemaak word as ’n tegniese debat oor ’n vervoerdifferensiaal nie – dit gaan daaroor of die prysmeganisme die doeltreffende beweging van graan beloon of onnodige koste in die stelsel inbou.”

Graan SA glo dit skep ’n onnodige ondoeltreffendheid wat beide boere en die publiek behoort te bekommer.

’n Boer wat reeds onder streng winsmarges werk, kan nie bloot honderde rand per ton se bykomende aftrekkings sonder gevolge absorbeer nie. En ’n landbouwaardeketting wat onnodige koste dra, is uiteindelik minder mededingend en minder doeltreffend.

“Dit is groter as ’n tegniese meningsverskil tussen Graan SA en die JSE,” sê Doyer. “As ’n onnodige koste in die stelsel ingebou word, betaal iemand uiteindelik daarvoor. Die boer kan minder ontvang, koste kan verder deur die waardeketting beweeg, of albei kan gebeur. Suid-Afrika kan nie ondoeltreffendheid bekostig in ’n voedselstelsel wat beide volhoubare boere en verbruikers moet dien nie.”

Graan SA vra daarom ’n eenvoudige vraag:

As die meer doeltreffende metodologie die berekende differensiaal met ongeveer R696 miljoen kan verminder, waarom moet daardie bykomende koste in die stelsel bly – en wie trek uiteindelik daaruit voordeel?

Graan SA bly bekommerd dat die besluit om die MRP-model te verwerp nie deur voldoende kwantitatiewe bewyse ondersteun is nie en dat die ooreengekome evalueringskriteria nie voldoende aangespreek is nie.

Die organisasie glo dat ’n besluit met sulke beduidende potensiële gevolge vir produsente en die breër waardeketting volle deursigtigheid en behoorlike ondersoek vereis.

Graan SA doen ’n beroep op ’n prysstelsel wat:

• weerspieël hoe graan werklik beweeg;
• die mees doeltreffende roete tussen aanbod en vraag gebruik;
• onnodige koste vermy;
• die integriteit van prysontdekking beskerm; en
• ’n doeltreffende voedselwaardeketting vir beide boere en verbruikers ondersteun.

“Elke onnodige rand wat in die stelsel ingebou word, moet deur iemand gedra word,” sê Doyer. “As boere minder ontvang, word hul volhoubaarheid geraak. As koste verder deur die ketting aangegee word, kan verbruikers uiteindelik die uitwerking voel. Geen van die twee uitkomste is aanvaarbaar wanneer ’n meer doeltreffende alternatief beskikbaar is nie.”

Graan SA sal voortgaan om alle toepaslike prosesse te volg om produsentebelange te beskerm en ’n billike, deursigtige en doeltreffende landbou-afgeleidemark te bevorder.

Ondoeltreffendheid kos geld. Boere en verbruikers verdien beter.