Categories: ArtikelsPublished On: 19th December 2023

Die olyfbedryf in Suid-Afrika

By 9 min read

Olive 6 Oil-Classifications

Olyfbome is reeds met volkstigting deur Jan van Riebeeck na die Kaap gebring. Hy noem in ՚n inskrywing in sy joernaal op 8 Julie 1661 dat “twee olyfbome suksesvol op die plaas Boschheuvel groei”.

Fernando Costa van Italië word as die vader van die olyfbedryf in die land beskou. Hy het in die vroeë 1900’s olywe op ՚n plaas in die Paarl begin plant. Die bedryf het egter eers sedert 1970 behoorlik posgevat.

Sowat tien persent van die tafelolywe en sestig persent van die olyfolie wat plaaslik verbruik word, word steeds ingevoer. Die afgelope tien jaar het die aantal hektaar onder olywe van 1 800 ha tot sowat 3 700 ha toegeneem. Sowat 1 400 ton tafelolywe word jaarliks geproduseer, terwyl omtrent dieselfde hoeveelheid ingevoer word.

In 2020 was daar ՚n beraamde 2 400 ha olyfbome vir die produksie van olie, wat ՚n toename van 70% sedert 2012 is. Die produksie van dubbeldoel-olywe vir tafel en olie het oor dieselfde tydperk met 52% toegeneem.

Sowat 1,5-tot 2-miljoen ton olyfolie word jaarliks plaaslik geproduseer, terwyl nog sowat 5- tot 6-miljoen liter olie ingevoer word. Die meeste daarvan is afkomstig van Spanje, gevolg deur Italië, Portugal en Griekeland. Van Suid-Afrika se olyfolie word hoofsaaklik na Botswana en Namibië uitgevoer.

Jong olyfbome word losserig met tou aan houtsparre vasgemaak om te verseker dat dit regop groei en sterk wind kan weerstaan. (Bron: Pixabay)

Suiwer olyfolie

Internasionaal staan suiwer olyfolie bekend as extra virgin olive oil (EVOO).

Die olyfbedryf is baie trots op die hoë standaard olyfolie wat hier geproduseer word. Die afgelope tien jaar word die gesogte Absa Top 10 Olyf-toekennings aan die tien beste produsente oorhandig.

Vanjaar se wenners is op die jaarlikse glansgeleentheid in November aangekondig. Hulle is:

  • De Rustica –De Rustica Estate Collection Arbequino (De Rust)
  • Kleinbergskloof – Kleinbergkloof Family Reserve EVOO (Stilbaai)
  • Prince Albert Olives –Prince Albert Olives (Princes Albert)
  • Lions Creek –Lions Creek Picual Extra Virgin Olive Oil (Worcester)
  • Babylonstoren – Babylonstoren Coratina EVOO 2023 (Simondium)
  • Mardouw – XXV Medium (Swellendam)
  • Morgenster –Don Carlo Extra Virgin Olive Oil (Stellenbosch)
  • Rockhaven –Rockhaven Farm EVOO (Riebeek-Kasteel)
  • Terre Paisible – Terre Paisible Extra Virgin Olive Oil Aromatique (Franschhoek)
  • Het Vlock Casteel – Het Vlok Casteel
  • Coratina (Riebeek-Kasteel)

Suid-Afrikaanse verbruikers kan verseker wees van die beste gehalte suiwer (extra virgin) olyfolie (EVOO) wanneer hulle dié seël op ՚n bottel olyfolie sien. (Bron: SA Olive)

Kweek van olywe

Olywe word tradisioneel in streke met ՚n Middellandse Seeklimaat met koue winters en warm, droë somers verbou. Die Wes-Kaap is die beste geskik vir olywe en sowat 95% van die olyfboorde in die land is hiér geleë.

Geskikte klimaat

Olywe het redelike koue wintertemperature met genoeg koue-eenhede nodig om in rus te gaan, wat blomontwikkeling stimuleer. ՚n Maksimum wintertemperatuur van minder as 21 °C is ideaal, maar as dit onder 7 °C raak kan die koue en ryp jong bome, lote en blomhofies beskadig, wat tot groot verliese kan lei.

Geskikte grond

Olywe verkies goed gedreineerde en deurlugte grond wat minstens 80 cm diep bewerk moet word voordat die boord aangelê word. Vlak grond belemmer groei en produksie, terwyl versuipte grond wat min suurstof bevat glad nie deug nie, omdat dit tot wortelsiektes kan lei.

Klipperige grond met ՚n hoë gruisinhoud is piekfyn. Sanderige grond met lae waterhouvermoë kan met goeie voeding en besproeiingsbestuur deug, terwyl swaar klei ongeskik is. Die pH van die grond moet bo 5,5 wees, maar 6,5 is beter.

Olyfbome is beskikbaar by geregistreerde kwekerye wat by SA Olive gelys is. (Bron: SA Olive)

Geskikte kultivars

Die bekendste kultivars in die land is Frantoio, Mission, Coratina en FS17, oftewel Favolosa. Mission is geskik vir tafelolywe en olieproduksie, terwyl Kalamana (swart) en Manzanilla (groen) slegs vir tafelolywe gebruik word.

Die keuse van die kultivar hang af van die omgewing, die doel van die produksie, weerstand teen peste en siektes, die voorkoms van ryp, kruisbestuiwingsbehoeftes, oestyd, die beskikbaarheid van plantmateriaal en die markbehoefte vir ՚n spesifieke produk, hetsy olie of tafelolywe.

Voortplanting en aanplanting

Olyfbome word gewoonlik van steggies gekweek wat op hulle eie wortels of op onderstokke geënt word. Klonale wortelstokke word bo saailinge verkies. As jy saailinge koop, kies bome van sowat agttien maande oud wat minstens ՚n halfmeter hoog is en plant laat in die winter of vroeg in die lente.

Die bome word gewoonlik sowat vier tot vyf meter van mekaar af geplant, in rye wat ses tot sewe meter uitmekaar is. In intensiewe toestande kan die bome nader aan mekaar geplant word en dienooreenkomstig gesnoei word.

Berei voor vir plant deur die hele boord se grond 80 cm diep te breek en voedingstowwe soos kalk en fosfate volgens die grondontleding in te werk. As ՚n enkele boom geplant word, moet die gat sowat een kubieke meter groot wees. Meng die grond in die gat met organiese materiaal en die nodige byvoegings.

In die boord maak jy ՚n gat so diep en wyd soos ՚n graaf, sny die bodem van die sak oop en plaas die boom in die gat sonder om die wortels te versteur. Die boom moet bietjie dieper geplant word as wat dit in die sak was.

As die wortels in die plantsak verknot geraak het moet jy dit liggies loswoel. Vul die gat met grond en druk vas. Wees versigtig vir kunsmis onder in die gat, want dit kan die wortels brand. Gee water teen die stam.

՚n Buis van kartonfoelie word gewoonlik rondom die stam geplaas om dit teen die son, onkruiddoder en knaagdiere te beskerm. Die bome word gestut deur hulle losserig met tou aan ՚n houtstruktuur vas te bind, om te help dat hulle regop groei en om jong bome teen sterk wind te beskerm.

Olyfbome floreer in die Mediterreense klimaat van die Wes-Kaap waar die winter nat en koud en die somer warm en droog is. (Bron: SA Olive)

Produksiebestuur

Produksiebestuur sluit bemesting, besproeiing, snoei en plaagbeheer in.

Olyfbome het makro-voedingstowwe soos stikstof, kalium, fosfor, kalsium, magnesium en swael nodig, asook klein hoeveelhede spoorelemente waarvan die belangrikste boor, sink, yster, koper, mangaan en molibdeen is. Stikstof moet goed bestuur word, sodat die fyn balans tussen groei en vrugvorming gehandhaaf word.

՚n Jong boom het deur die groeiseisoen tussen 15 en 20 liter water per week nodig. Die reëlmaat van besproeiing hang af van die ouderdom, grootte en groeistadium van die boom, die seisoen, die grootte van die oes, reënval, temperatuur, relatiewe humiditeit en wind wat verdamping beïnvloed, die diepte en die tekstuur van die grond wat waterindringing en waterhouvermoë beïnvloed, asook die tipe besproeiingstelsel.

Kry ՚n kenner om die besproeiingstelsel te ontwerp. ՚n Dubbele druplyn of mikrosproeiers, gepaardgaande met tegnologie wat outomatiese besproeiing moontlik maak, behoort voorkeur te geniet.

Gedurende die eerste paar jaar word min gesnoei buit en aan takke wat ander kruis of wat te laag bo die grond groei.

In ՚n uitgebreide stelsel word drie tot ses hooftakke uitgesoek en in ՚n semi-oop vaasvorm gesnoei. Takke in die middel van die vaasvorm word verwyder om te verseker dat lig en lug die vrugte bereik.

In ՚n intensiewe stelsel word die enkele sterk leierstam opgelei om regop te groei. Sytakke word toegelaat om oor die hele lengte van die leierstam vanaf ՚n hoogte van 40 cm en hoër in ՚n koniese vorm te ontwikkel.

Olyfboere mag slegs chemiese produkte gebruik wat vir olywe in Suid-Afrika geregistreer is. Onkruid in ՚n boord ding mee met die bome vir die suurstof, voedingstowwe en grondvog en kan met die geregistreerde onkruiddoder bespuit word.

In organiese boerdery sal ՚n dik deklaag tussen die rye onkruid beperk en terselfdertyd bydra tot gesonde ontwikkeling van die haarwortels.

In die Wes-Kaap word olyfpeste gewoonlik deur hulle natuurlike vyande beperk en kwekers word gemaan om nie die balans met nalatige gebruik van plaagdoders te versteur nie. Die korrekte snoeiwerk en voorkoming van stof deur voertuie help ook om die peste onder beheer te hou.

Die oestyd van olywe duur van Februarie tot Julie, maar dit hang af vandie kultivar en die doel waarvoor die olywe bestem is. (Bron: Pixabay)

Pluk en verwerking

Olywe word een keer per jaar geoes en elke volwasse boom kan tot sowat vier liter olie lewer. Tafelolywe word indiwidueel versigtig met die hand gepluk en in pluksakke of emmers geplaas. Olywe vir olie word van die bome af gestroop en val op nette wat onder die bome op die grond geplaas word.

Oestyd duur van Februarie tot Julie, maar dit hang af van die kultivar en die doel met die vrugte.

Olywe wat groen verwerk word, word gepluk wanneer die kleur van die vrugte van heldergroen na geelgroen verander en die eerste vrugte ligpienk of perserig vertoon. Slegs vrugte van die korrekte grootte word gepluk terwyl die res aan die boom bly om later geoes te word.

Vrugte wat bestem is vir swart tafelolywe word gepluk wanneer dit heeltemal swart geword het, maar voordat dit oorryp en sag is.

Olywe wat bestem is vir olie word geoes wanneer die meeste van die vrugte aan die boom ryp genoeg is. Die olie-inhoud styg aanvanklik soos wat die vrugte verkleur en ryp word en bly dan vir ՚n rukkie konstant, maar as die oes uitgestel word, neem dit die gehalte van die olie af.

Onderneming om aanstandaarde te voldoen

Suid-Afrikaanse verbruikers word verseker van die standaard van EVOO deur SA Olive se onderneming om aan standaarde te voldoen.

Geregistreerde kwekerye

Olyfbome moet verkieslik ՚n jaar vooruit van geregistreerde kwekerye wat by SA Olive gelys is, bestel word.

Olyfolie is bekend vir die gesondheidsvoordele en is sinoniem met die Middelandse See-dieet. (Bron: SA Olive)

Jy kan SA Olives skakel op 053-474-0062 of 021-201-8506. Stuur gerus ook ‘n e-pos aan Wendy Petersen, hoofuitvoerende beampte by wendy@saolive.co.za. Algemene navra kan gerus gestuur word aan info@saolive.co.za. Hulle webtuiste is https://www.saolive.co.za.

Spoor geregistreerde kwekerye hier op: https://www.saolive.co.za/registered-nurseries

Besnard, G., Terral, J., Cornille, A.(2018) On the origins and domestication of the olive: a review and perspectives. Annals of Botany doi:10.1093/aob/mcx145https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5838823/

Olives (n.d.) Agribook.digital https://www.agribook.co.za/horticulture/olives/#:~:text=The%20majority%20of%20South%20African%20olive%20farms%20are,in%20size%20from%201800%20hectares%20to%20near-ly%203700

The history of olives in South Africa.(n.d.) Darling Olives. https://www.darlingolives.co.za/the-history-of-olives-in-southafrica/#:~:text=The%20real%20start%20of%20olive%20growing%20as%20a,birthplace%2C%20a%20seaside%20resort%20near%20Genoa%20in%20Italy.

Visser, B. (2021) History of the olive industry in South Africa. OlivesSA https://olivessa.co.za/

Deel hierdie artikel.

Leave A Comment